کشف نزدیک به یک میلیون هکتار زمین «نامشخص» در ازبکستان

مقدمه

در دوم سپتامبر ۲۰۲۶، خبری از تاشکند منتشر شد که بازتاب های مهمی برای اقتصاد کشاورزی و نظام آماری ازبکستان دارد: در جریان سرشماری کشاورزی، مرزها و دسته بندی نزدیک به ۹۸۵.۵ هزار هکتار زمین که تا پیش از این در حساب های رسمی ثبت نشده بود، مشخص شد. این خبر که نتایج آن به رئیس جمهور شوکت میرضیایف ارائه شده، تنها یک گزارش آماری ساده نیست؛ بلکه نشانه ای از یک شکاف ساختاری بزرگ در نظام مدیریت زمین و داده های جمعیتی این کشور است.

برای درک ابعاد این کشف، کافی است بدانیم که کل زمین های قابل کشت ازبکستان حدود ۴.۵ میلیون هکتار برآورد می شود . این بدان معناست که زمین های کشف شده معادل حدود ۲۲ درصد از کل زمین های قابل کشت کشور است - رقمی قابل توجه که نمی توان آن را نادیده گرفت. همچنین کل مساحت زمین های کشاورزی ازبکستان حدود ۲۶.۲ میلیون هکتار گزارش شده است ، که سهم این کشف از آن نیز نزدیک به ۳.۸ درصد می شود.

---

چرا وجود نزدیک به یک میلیون هکتار زمین «ثبت نشده» در ازبکستان اهمیت دارد؟

زمین در ازبکستان، هم منبع اقتصادی است و هم ابزار قدرت سیاسی و اجتماعی. ازبکستان کشوری است که بخش بزرگی از اقتصاد و اشتغال آن به کشاورزی وابسته است، به ویژه کشت پنبه و گندم. وقتی نزدیک به ۹۸۵.۵ هزار هکتار زمین - شامل ۷۸۹.۵ هزار هکتار زمین قابل کشت، ۷۵.۳ هزار هکتار باغ، ۲۱.۴ هزار هکتار تاکستان، ۱۴.۱ هزار هکتار گلخانه و ۸۵ هزار هکتار حوزه ماهیگیری - از حساب های رسمی خارج می ماند، معنایش این است که بخشی از تولید، درآمد، مالیات و اشتغال کشور در سایه باقی مانده است. این زمین ها می توانند محل فعالیت های غیررسمی، تصرف غیرقانونی، یا مدیریت محلی خارج از چارچوب دولت مرکزی باشند. بنابراین، کشف آن ها فقط یک تصحیح آماری نیست؛ گامی به سوی شفافیت اقتصادی و حاکمیت قانون است.

---

چه ارتباطی میان سرشماری جمعیتی و سرشماری کشاورزی وجود دارد؟

گزارش وبگاه اسپوتنیک ازبکستان به دو یافته اشاره دارد: نخست، شناسایی ۸۱۰.۶ هزار نفر از ساکنانی که در سرشماری فعلی منعکس نشده بودند؛ دوم، کشف زمین های ثبت نشده. این دو ظاهراً جدا به نظر می رسند، اما در عمل یک پدیده واحد را نشان می دهند: ضعف نظام ثبت و آمارگیری. افرادی که در سرشماری نیامده اند، اغلب در مناطق روستایی، حاشیه ای یا دور از مراکز اداری زندگی می کنند و ممکن است روی همان زمین های ثبت نشده فعالیت کنند. این هم پوشانی نشان می دهد که مسئله فقط «زمین» یا فقط «جمعیت» نیست، بلکه یک شکاف نظام مند در ثبت اطلاعات پایه است. اگر دولت بخواهد سیاست های توسعه، توزیع یارانه، خدمات بهداشتی و آموزشی را درست اجرا کند، باید هم جمعیت و هم زمین را همزمان و در یک چارچوب واحد ثبت کند.

---

این کشف چه پیامدهایی برای اصلاحات اقتصادی ازبکستان دارد؟

ازبکستان از سال ۲۰۱۷ به این سو، مجموعه ای از اصلاحات اقتصادی را آغاز کرده است: آزادسازی ارز، جذب سرمایه خارجی، کاهش نقش دولت در کشاورزی، و تشویق بخش خصوصی. اما یکی از موانع اصلی این اصلاحات، نبود داده های دقیق و قابل اتکا درباره منابع پایه است. کشف نزدیک به یک میلیون هکتار زمین ثبت نشده، به دولت امکان می دهد که:

• پایه مالیاتی کشاورزی را گسترش دهد؛
• برای تخصیص آب، کود و بذر برنامه ریزی دقیق تری کند؛
• زمین های راکد یا کم بازده را شناسایی و به سرمایه گذاران واگذار کند؛
• از تصرف غیرقانونی زمین توسط افراد یا نهادهای محلی جلوگیری کند.

البته این پیامدها مشروط به آن است که دولت بتواند این داده ها را به سیاست های عملی تبدیل کند، نه اینکه فقط به یک گزارش تشریفاتی بسنده کند.

---

چرا این خبر در تاریخ ۲ سپتامبر ۲۰۲۶ و در آستانه ارائه به رئیس جمهور منتشر شده است؟

زمان بندی انتشار خبر معنادار است. ارائه نتایج سرشماری به رئیس جمهور و همزمان انتشار آن در رسانه ها، نشان دهنده تلاش برای ایجاد یک «لحظه سیاسی» است. دولت می خواهد نشان دهد که در حال مدرن سازی نظام آماری و شفاف سازی اقتصاد است. همچنین، اشاره به «۱۰۰ شاخص مربوط به برنامه های توسعه اقتصادی-اجتماعی و ۵۰ شاخص مربوط» - هرچند در متن خبر ناقص مانده - نشان می دهد که این سرشماری قرار است مبنای برنامه ریزی میان مدت و بلندمدت باشد. انتشار این خبر می تواند هم برای جلب اعتماد سرمایه گذاران خارجی و نهادهای مالی بین المللی باشد، هم برای فشار بر نهادهای محلی جهت همکاری با اصلاحات.

این احتمال وجود دارد که این فشارها به تنش های اجتماعی یا سیاسی تبدیل شود، اما بستگی به نحوه مدیریت دارد. اگر دولت این زمین ها را با مشارکت جامعه محلی، اعطای حق بهره برداری رسمی و ارائه خدمات دولتی ساماندهی کند، می تواند به کاهش فقر و افزایش سرمایه اجتماعی منجر شود.

---

مدرن سازی نظام آماری: از ثبت داده تا برنامه ریزی توسعه

یکی از مهم ترین دستاوردهای این سرشماری، فراتر از کشف زمین های ثبت نشده، ایجاد زیرساخت داده ای برای برنامه ریزی بلندمدت است. خبر به تشکیل «ثبت های آماری جمعیت و کشاورزی که دائماً به روز می شوند» اشاره می کند. این یعنی از این پس، داده های جمعیتی و کشاورزی نه به صورت مقطعی و هر چند سال یک بار، بلکه به صورت پیوسته به روزرسانی خواهند شد.

دولت ازبکستان همچنین ۱۰۰ شاخص مرتبط با برنامه های توسعه اقتصادی-اجتماعی و ۵۰ شاخص دیگر را بر اساس نتایج این سرشماری تعریف کرده است. این شاخص ها می توانند مبنای تخصیص بودجه، ارزیابی عملکرد استان ها، و سنجش پیشرفت اصلاحات باشند. بدون چنین نظام آماری دقیقی، هرگونه برنامه ریزی توسعه صرفاً بر حدس و گمان استوار خواهد بود.

مدرن سازی نظام آماری همچنین به کاهش فساد کمک می کند. وقتی زمین ها و جمعیت به صورت دقیق ثبت شوند، امکان دستکاری داده ها، پنهان کاری، و سوءاستفاده از منابع کاهش می یابد. شفافیت آماری، پیش نیاز شفافیت اقتصادی است.

---

پتانسیل کشاورزی زمین های کشف شده: از لوبیا چیتی تا بازارهای صادراتی

از میان ۹۸۵.۵ هزار هکتار زمین کشف شده، ۷۸۹.۵ هزار هکتار زمین قابل کشت است - رقمی که می تواند تحولی در تولید کشاورزی ازبکستان ایجاد کند. یکی از محصولاتی که ازبکستان در تولید و صادرات آن مزیت نسبی دارد، حبوبات و به ویژه لوبیا چیتی است. ازبکستان در صادرات حبوبات (شامل لوبیا، ماش، نخود و ارزن) سالانه حدود ۴۵۰ میلیون دلار درآمد دارد .

لوبیا چیتی ازبکستان به دلیل کیفیت بالا و قیمت رقابتی، در بازارهای منطقه ای جایگاه ویژه ای دارد. بر اساس داده های بانک جهانی، صادرات لوبیا چیتی ازبکستان در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۲ میلیون دلار بوده است . بازارهای اصلی این محصول شامل ایران، ترکیه، گرجستان، افغانستان، روسیه، آذربایجان و پاکستان است . ایران به تنهایی حدود ۱۱ میلیون دلار از این محصول را در سال ۲۰۲۳ وارد کرده است . همچنین در سال ۲۰۲۴، صادرات لوبیا چیتی ازبکستان به ترکیه حدود ۴.۵ میلیون دلار گزارش شده است .

اگر حتی بخشی از ۷۸۹.۵ هزار هکتار زمین قابل کشت کشف شده به کشت حبوبات اختصاص یابد، ازبکستان می تواند سهم خود را در بازار جهانی حبوبات به طور قابل توجهی افزایش دهد. کشورهایی مانند هند، پاکستان، و کشورهای خاورمیانه تقاضای رو به رشدی برای حبوبات دارند. همچنین بازارهای اروپایی مانند آلمان، فرانسه و ایتالیا نیز به دلیل رشد مصرف پروتئین گیاهی، مقاصد صادراتی مناسبی برای حبوبات ازبکستان محسوب می شوند.

علاوه بر لوبیا چیتی، زمین های کشف شده می توانند برای کشت محصولات دیگری مانند ماش، نخود، و ارزن استفاده شوند که در بازارهای صادراتی ازبکستان جایگاه تثبیت شده ای دارند. خبر اشاره می کند که رئیس جمهور دستور تخصیص یارانه برای خرید کمباین های ویژه برداشت حبوبات (تا ۱۵ درصد هزینه) را صادر کرده است . این اقدام نشان می دهد که دولت ازبکستان به طور جدی به دنبال افزایش تولید و صادرات حبوبات است.

با توجه به اینکه بخش کشاورزی ازبکستان در نیمه اول ۲۰۲۶ رشد صادرات محصولات باغی و غذایی را تجربه کرده است - صادرات محصولات غذایی به ۵۹۳ میلیون دلار و صادرات میوه و سبزیجات به ۸۷۵ میلیون دلار رسیده است - بهره برداری از زمین های کشف شده می تواند این روند را تقویت کند. همچنین صادرات حبوبات به عنوان یکی از مزیت های صادراتی ازبکستان شناخته می شود و ظرفیت افزایش آن به شدت وجود دارد.

---

جمع بندی

خبر کشف ۹۸۵.۵ هزار هکتار زمین ثبت نشده در ازبکستان، فراتر از یک آمار کشاورزی است. این رویداد نشان دهنده شکاف تاریخی میان واقعیت و ثبت رسمی در اقتصاد و جامعه ازبکستان است. دولت با انجام سرشماری کشاورزی و جمعیتی، گام مهمی برای پر کردن این شکاف برداشته است. اما موفقیت نهایی به سه شرط بستگی دارد: تبدیل داده ها به سیاست عملی، شفافیت در توزیع و مدیریت زمین، و مشارکت جامعه محلی. اگر این شرایط رعایت شود، این کشف می تواند به موتور محرکه ای برای توسعه پایدار روستایی، افزایش صادرات محصولات کشاورزی مانند لوبیا چیتی، و تقویت حاکمیت قانون تبدیل شود.